Don Mücadelesi Temel Bilgiler

Zirai don, anlaması ve mücadele etmesi en zor doğa olaylarından bir tanesidir. İnsanoğlunun, yerkürenin dengesini bozması sonucu iklimlerdeki dengesizlikler ve ani değişimler, bitkileri don zararına karşı çok daha açık hale getirmiştir.

Aktif mücadele yöntemleri incelendiğinde, bir tane birincinin olmadığı görülmektedir. Farklı yöntemler farklı durumlarda başarılı olmaktadır. En kabul görenleri rüzgar makineleri, ısıtıcılar, sulama sistemleri ve sislemedir.

Her bahçenin kendine has şartları vardır. Bahçenin topografik özellikleri, meteorolojik verileri, bitki ihtiyaçları, üretici beklentileri farklıdır don mücadelesi konusunda. Yöntemlerden hiçbiri en iyi olmadığı için her bahçe için en iyi çözüm de farklıdır. En doğru seçenek bazen tek bir yöntem olabildiği gibi bazen birden fazla yöntemin aynı anda kullanılması da olabilir.

Karar verirken belirleyici olan bazı kriterler aşağıda karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.

Etki Alanı (ortalama bir radyasyon donunda)

Isıtıcı sistemler yaklaşık 80 dekar alanda etkilidir.

Mobil pervane yaklaşık 40 – 50 dekar alanda etkilidir.

Sabit pervaneler yaklaşık 40 – 50 dekar alanda etkilidir.

Sulama sistemleri istendiği kadar geniş alanda çalışabilir, fakat alan büyüdükçe riskler de büyümektedir. Doğru su miktarına karar vermek zaten çok zorken, istenen suyu istenen zamanda istenen noktalara taşıyabilen sistemi ayakta tutmak daha da zordur. Don şartlarında arıza ve aksilik ihtimalleri de arttığından riskleri daha da artırmaktadır.

Dolayısıyla sulama yöntemi ülkemiz şartlarında 30 dekardan küçük, halihazırda damla sulama ya da benzer basınçlı sulama sistemine sahip, belli bir kalitede ve miktarda suya tek seferde ulaşımı olan bahçeler için daha uygun olabiliyorken bahçe büyüdükçe sistemin kontrolü ve başarısı zorlaşmaktadır.

Koruma Derinliği (ortalama bir radyasyon donunda)

Sulama sistemleri ile -8, -10 derece(C) civarı koruma sağlamak mümkün olabilir.

Isıtıcı sistemler ile -5, -8 derece (C) civarı koruma sağlamak mümkün olabilir.

Mobil pervane ile -3, -5 derece (C) civarı koruma sağlamak mümkün olabilir.

Sabit pervaneler ile -3, -5 derece (C) civarı koruma sağlamak mümkün olabilir.
 
Dekara Satın Alma Maliyeti


En düşük olanı sulama sistemidir.


Sulama sistemlerinde dekara maliyet, kurulacak sistemin özellikleri, kuracak firmanın kurulum ücretleri, piyasa şartları gibi etkilerden dolayı bölgeden bölgeye çok büyük farklara sahiptir.

Isıtıcı sistemler sulama sistemlerine göre az bir miktar daha pahalı dekara maliyete sahiptir fakat tüm pervane sistemlerinden daha ekonomiktir.

Pervane sistemleri, ısıtıcı sistemlerinin yaklaşık 2 katına mal olmaktadır.

Mobil pervane sabit pervaneden biraz daha uygun fiyatlıdır.

Sabit pervanenin kendi maliyetine ek olarak kurulum ve inşaat gerektirmesi maliyet ve kullanımda dezavantajlar da getirmektedir.

Saatlik Masraflar

Mobil pervane, saatte 5 litre benzin yakar. Başka saatlik masrafı yoktur.

Sabit Pervane, saatte 25 – 50 litre mazot yakar. Başka saatlik masrafı yoktur.

Isıtıcı, saatte 45 kg propan yakar.

Isıtınıcının saatlik toplam maliyeti hesaplanırken yakıt maliyetine ek olarak traktörün saatlik maliyeti, yakıtı ve sürücü ve diğer personel ücreti de toplam maliyete eklenmelidir.

Sulama sistemi saatlik işletme maliyeti hesaplanırken çok fazla sayıda parametre dikkate alınmalıdır.

Öncelikle suyun parasal maliyeti, sistemin elektrik sarfiyatı, tesisatın yıllık bakım masrafları hesaba katılmalıdır.

Bunlara ek olarak, kısa zaman dilimlerinde yoğun sulama faaliyeti yapıldığından dolayı oluşabilecek olumsuzluklara karşı bahçede analiz ve takviye işleri yapılmalıdır.

Don mücadelesi sonlandıktan sonra topraktaki tuzluluk miktarı kontrol edilmeli, eğer gerekiyorsa müdahale edilmelidir.

Uzun süre sulama sonucunda toprakta ağacın kullanabileceği seviyedeki mineral, element ve vitaminler derinlere ağacın kullanamayacağı derinliklere gidebileceğinden, gerekiyorsa eksiklikler belirlenmeli ve takviye edilmelidir.

Yüksek neme maruz kalacak ağaçlarda mantari hastalıklara karşı gözlemler sıklaştırılmalı, eğer gerekiyorsa müdahale edilmelidir.

Yukarıdaki işlemlerin dekara maliyeti her işletme için değiştiği için her işletme kendi maliyetini hesaba katmalıdır.

Yıllık Bakım Ücretleri


Sulama sistemlerinde satış sonrası ihtiyaçlar için satıcıya bağımlılık yoktur. Yıllık bakım ücretleri tedarikçiden tedarikçiye, bölgeden bölgeye değişmektedir.

Mobil pervanede fan ve davlumbaz dışındaki tüm parçalar standarttır ve motor dahil yedek parça ve teknik servis konusunda satıcıya bağımlılık yoktur. Bakım ücreti dekara yıllık ortalama 5 USD'dir.

Isıtıcı sistemde çoğu parça standarttır ve motor dahil yedek parça ve teknik servis konusunda satıcıya bağımlılık sınırlıdır. Bakım ücreti dekara yıllık ortalama 5 EURO'dur.

Sabit pervanede yüksek oranda satıcıya bağımlılık vardır. Yıllık bakım ücretleri dekara yıllık ortalama 10 USD'dir. Yedek parçalar da pahalıdır.
 
İnsan Kaynağı

Mobil pervane en az insana dayalı olandır. Sistemde auto start mevcuttur. 

Sabit pervane de en az insana dayalıdır. Sistemde auto start mevcuttur.

Isıtıcı sisteminde başarı insana bağlıdır.

Başarının ilk adımı sistemi doğru anda başlatmaktır. Bunu doğru yapmak için anlık meteorolojik verileri takip etmek ve sıcaklık ile bağıl nem vasıtası ile bulunan kırağı noktası baz alınarak başlatma yapılmalıdır. Sonrasında traktörü süren kişi belirlenen rotada belirlenen hızda süre boyunca traktörü düzgün bir şekilde sürmelidir. Tercihen saha kenarında, eğer gerekirse diye uzun donlarda tüp değiştirmeye yardım etmek için bir kişi daha bulundurmak faydalıdır. Don uzun olacaksa her halükarda 2 sürücü değişmeli olarak kullanmalıdır.

Sulama sisteminde başarı insana bağlıdır. Başarı kişinin hangi andan itibaren ne kadar su verilmesi gerektiği ile ilgili kararlarına dayanır.

Sulama sistemini kullanacak kişiler son derece ehil, standartlar üzerinde sulama ve meteoroloji bilgisine sahip olmaları tercih sebebidir.

Olması gerekenden fazla su verilirse su bitki yüzeyinden çok hızlı akacaktır ve koruma sağlamayacaktır.

Eğer olması gerekenden az su verilirse su çok yavaş akacak, hızla donacak ve büyüyen buz kütleleri oluşacaktır, böyle bir durumda ağaçlar çok ciddi zarar ihtimali oluşacaktır.

İstenen ve ideal akış hızı, ıslak buz şeklinde, çok ince bir buz tabakasını bitki yüzeyinde sürekli tutacak bir akış hızıdır.

Değişen sıcaklık ve rüzgara göre verilen su miktarı gece boyunca sürekli gözlem altında tutulmalı ve güncellenmelidir. Yanlış miktarda su, koruma yapılmaması ya da ağaçlara don zararını aratacak zararlar vermek anlamına gelebilir.

Don Zamanı Dışında Kullanım

Mobil pervane bu konuda en üstündür, don gecesi dışında pek çok iş için kullanılabilir.

Başta çiçeklenme döneminde döllenmenin artırılması olmak üzere, hasattan önce dalında kurutma, ağaçların uyanmasını geciktirmek gerektiğinde, yazın canlı hayvanların serinletilmesi, seraların havalandırılması, toz bastırma, sineklerin uzaklaştırılması, ilaçlama gibi yılın farklı zamanlarında onlarca farklı iş için kullanılabilir.


Mobil pervanede kullanım alanları hayal gücünüz ve istekleriniz ile sınırlıdır. Cihazı yıl boyu çok farklı işlerde kullanarak ödediğiniz paranın yaptığınız yatırımın karşılığını çok farklı şekillerde kat kat alırsınız.

Don zamanı farklı olan bahçeler arası uzak mesafelere bile kolayca taşınabileceğinden, farklı don zamanlarına sahip meyveleri aynı anda üreten üreticilere ekstra faydalar sağlanmaktadır.

Bitkisel üretim faaliyetlerine ek olarak hayvansal üretim de varsa faydalar maksimize olmaktadır. Alet kullanılmadığı zaman depolanabilir ya da dışarıya kiraya verilebilir, bahçede yer kaplamaz.

Isıtıcı sistem çiçek zamanında döllenmeyi artırmak için kullanılabilir. Alet kullanılmadığı zaman depolanabilir ya da dışarıya verilebilir, bahçede yer kaplamaz.

Sulama sistemi, mevcut sulama sisteminin yedeği ve takviyesi olarak ya da tepeden sulama, yapraktan gübreleme gerektiğinde kullanılabilir.

Sabit pervane don zamanı dışında birkaç ufak işe yarasa da yüksek yakıt tüketiminden dolayı genellikle kullanıcılar tarafından don zamanı dışında asla kullanılmamaktadır.

Senenin birkaç günü dışında sürekli ayak altında duran devasa işe yaramaz bir yapıdır.

Kapladığı alanda, alete yakıt getirmek için açılacak yolların alanlarında sökülen bitkilerden meyve kaybı da cabasıdır.

Ses

Sulama sistemi komşuları en az rahatsız eden yöntemdir.

Mobil pervane ondan sonra en iyi çözümü sunmaktadır. 300 metreden sonra duyulmaz hale (45 dB) gelmektedir.

Isıtıcı sistem traktörden daha az ses çıkarmaktadır, dolayısıyla traktörünüz komşularınızı rahatsız etmiyorsa, ısıtıcı sisteminiz de rahatsız etmez.

Sabit pervane çok gürültülüdür, sesi çok uzaklardan duyulabilir, hem komşuları rahatsız eder hem de çevrede dikkat çeker.

Doğaya Saygı

Mobil pervane, en düşük karbon salınımı ile en doğa dostu don mücadele yöntemidir.

Isıtıcı, temiz yakıt kullandığı için karbon salınımı mazota göre düşüktür.

Sulama sistemi, aşırı sulamanın sahip olduğu tüm kirletici özelliklere sahiptir ve en önemlisi gittikçe azalan yaşam kaynağımız dünyadaki en değerli varlığımız suyu boş yere israf etmektedir.

Sabit pervaneler sahip oldukları yüksek hacimli (3000 – 8000 cc), yüksek beygirli (130 – 240 hp) motorlar yüzünden doğaya yüksek miktarda karbon bırakmaktadırlar.

Dizel motorların yağ yakma huyu da özellikle bakımsız motorlarda daha fazla problem ve kirlilik oluşturmaktadır.
 
Advektif Donlar

Genel olarak mücadelesi radyasyon donuna göre daha zordur.

Mücadele için aktif yöntemlerden ziyade pasif yöntemlere ağırlık verilmelidir.

Topografyaya özel tasarım yapılmalıdır.

Hakim rüzgarlara göre özel ağaç sıraları, rüzgar panelleri, binalar, duvarlar  gibi yapılar kullanılarak rüzgar akışları kontrol altına alınıp, rüzgar sürekli önceden belirlenen bir güzergaha yönlendirilmelidir.

Sonrasında akış güzergahlarında rüzgardan enerji üretimi konusunda çalışmalar da yapılabilir.

Bahçeye özel rüzgar yönetim sisteminin tasarımında uçak mühendislerinden ve meteoroloji mühendislerinden yardım alınmalıdır.

Isıtıcı sistemler ve sulama sistemleri biraz faydalı olabilirler advektif donlarda fakat her halukarda bu etki çok sınırlıdır.

Mobil pervane ve sabit pervane ise advektif donlarda hemen hiç işe yaramamaktadır.


Sisleme Üzerine

Sisleme yönteminde çok ince su zerrecikleri, duman, sis gibi partiküllü bir katman oluşturmak suretiyle yukarıdaki soğuk havayı ağaçlardan uzak tutmak hedeflenmektedir.


Bu iş için saman, lastik gibi malzemeler yakıldığı gibi özel sisleme makineleri de kullanılabilmektedir.


Genellikle su ile yapılan sis, ateş ile yapılan sise göre daha iyi sonuç vermektedir. Zira duman partikülleri çok küçüktür ve ne aşağıdan yükselen sıcak havayı ne de yukarıdan inan soğuk havayı iyi tutamaz. Öte yanda su partikülleri ise ısıyı daha iyi tutar ve daha iyi iş yapar.


Eğer etrafınızdaki tüm bahçelerde aynı anda çok miktarda duman üretilmezse sizin bahçenizde üreteceğiniz duman pek fayda etmez, onun yerine su ile sis yapma imkanlarına bakılmalıdır.


Güneş batar batmaz sisleme işlemine başlanırsa toprağın verdiği ısıyı da aşağıda ağaç seviyesinde hapsetmek suretiyle başarı ihtimali daha da artmaktadır. Bu yöntemle bahçeler -2 derece sıcaklıklara kadar korunabilir.
 
Özetle

Her bahçe farklı olduğu için, don mücadelesi her bahçe için farklıdır. Bahçenizde don risk analizi yaptırmak, geçmiş meteoroloji olaylarını incelemek, mücadele yöntemlerinin bahçeniz için uygunluğunu değerlendirmek, seçeceğiniz mücadele yöntemleri ile ilgili gerekebilecek tüm ekipman, yazılım, donanım, bunlarla alakalı tedarik, kurulum, eğitim, sonrasında teknik servis yedek parça gibi ihtiyaç duyulan tüm ürün ve hizmetleri tek noktadan almak isterseniz bizi arayın.

Not:
Bu sayfalar yazarın konu hakkında derlediği bilgileri ve kendi tecrübelerini içerir. Yazarın amacı don mücadelesi konusunda temel bilgileri vermektir, zaten en çok tartışılan ve bilinmeyen bir olay olan don hakkında kendi görüşünü yansıtmaktır. Bahçeniz için don mücadele yöntemine karar verirken mutlaka bir uzmandan yardım alınız.




Tow and Blow Mobil Don PervanesiTanınmış Sabit PervanelerLider Çekili Isıtıcı SistemiSulama Sistemleri
Nominal Etki Alanı40 - 60 dekar40 -60 dekar80 dekarSınırsız
Nominal Koruma Derinliği-3 -5 derece (c)-3 -5 derece (c)-5 -8 derece (c)-5 -10 derece (c)
Dekara Satınalma MaliyetiOrtaYüksekDüşükEn Düşük
Dekara Saatlik İşletme MaliyetiÇok DüşükÇok YüksekÇok YüksekÇok Yüksek
Yıllık Bakım ÜcretleriÇok DüşükÇok YüksekDüşükYüksek
Başarıda İnsana BağımlılıkÇok DüşükÇok DüşükYüksekÇok Yüksek
Don Zamanı Dışında Başka İşlerde Kullanma İmkanıÇok YüksekÇok DüşükOrtaYüksek
SesÇok DüşükYüksekDüşükÇok Düşük
Doğaya SaygıEn İyiEn KötüİyiEn Kötü
Advektif Donlarda FaydaKötüEn KötüOrtaOrta